БҰҰ Сауда және даму конференциясының (UNCTAD) еңкейінгі деректері бойынша, 2025 жылы дүниежүзілік сауда рекордтық межеге – 35 триллион долларға жетуге жақын. Бұл жылдық есепте 7% өсім көрсетіп, соңғы тарихтағы ең қарқынды дамудың бірі болып отыр.
Сол уақытта АҚШ-тың дәстүрлі серіктестері жаңа жағдайларға бейімделу үшін өз қарым-қатынастарына көңіл бөлу үстінде.
Алайда осы басты көрсеткіштің артында таңқаларлық қайта ұйымдастыру жатыр: Дамушы елдер сауданы рекордтық деңгейге көтеріп жатқанда, АҚШ саудасында тоқырау байқалады. Деректерге сүйенсек, бұрын әлемдік желіні анықтаушы ірі экономика өзінің рөлін азайтып, дамушы елдер бір-бірімен сауда жасай отырып, тұрақты желілер құруда. Сонымен қатар дәстүрлі АҚШ одақтастары серіктестіктерін кеңейтіп, өзгеріп отырған әлемдік ландшафтқа бейімделуде.
Бұл параллель өзгерістер құрылымдық өзгерісті білдіреді: жаһандық сауда көпполярлы модельге қарай дамып, жаңа өсу қозғалтқыштары америкалық нарықтармен қатар пайда болуда.
АҚШ саудасының тоқырауы
UNCTAD есебінше, Дүниежүзілік сауда $35 трлн-ға жеткенде АҚШ тарихи өсімнен тыс қалып отыр. 2025 жылдың үшінші тоқсанында АҚШ АҚШ ірі экономикалар арасында ерекшеленіп, тауар экспорты 2% қысқарып, импорт көлемі өткен тоқсанға қарағанда өзгермеген. Бұл жаһандық тенденциямен айтарлықтай қарама-қайшы. Өйткені сол кезеңде дүниежүзілік тауар саудасы шамамен 2%-ға өскен.
Тоқырау әсіресе АҚШ импортында айқын байқалады. Үшінші тоқсанда өсу шамамен 0% болған. Алдыңғы төрт тоқсанда импорт 8%-ға өскені байқалса да, бұл жасанды өсім болды. ДСҰ есебіне сәйкес, америкалық компаниялар нақты сұранысқа емес, тарифтің өсуін алдын ала болжау үшін қорларын көбейткен. Үшінші тоқсанда бұл қорлар тоқтап, нарықтағы әлсіздік көрініс берді.
Экспортқа келер болсақ, ДСҰ болжамына сай, Солтүстік Америкадан экспорт көлемі 2025 жылы 3,1% қысқарады. Бұл көбіне нақты секторларға байланысты: UNCTAD мәліметтері бойынша, отын экспортының төмендеуі және автокөлік саласының дағдарысы негізгі фактор.
Алайда, американдық қозғалтқыш бәсеңдегенімен, жаһандық сауда тоқтаған жоқ – оны баламалы қатысушылар жалғастырып отыр.
Дамушы елдер: жаңа өсім қозғалтқышы
Дамушы елдер арасындағы сауда (South-South trade) жаһандық өсімнің негізгі қозғаушы күші. UNCTAD есебі бойынша, соңғы төрт тоқсан ішінде South-South сауда 8% өскен, бұл дамушы елдер арасындағы экономикалық байланыстардың тереңдеп жатқанын көрсетеді.
Бұл өсім Шығыс Азияда айқын көрінеді. Экспорт – 9%, ал аймақ ішіндеггі сауда 10% артқан. Бұл бұл кез келген әлемдік аймақ үшін ең жылдам өсім.
Бұл үрдіс онжылдықтар бойы жалғасып келеді. UNOSSC деректеріне сәйкес, 1995 жылдан бері South-South саудасы жаһандық орташа деңгейден үш есе жылдам өскен. 2023 жылы $600 млрд-тан $5,6 трлн-ға жеткен. Brookings есептеуіне сәйкес, қазіргі таңда Дамушы елдер арасындағы сауда әлемдік сауданың 35%-ын құрайды, яғни, North-North саудасын басып озды.
Бұл дамушы елдердің бір нарыққа тәуелділігін азайтып, тұрақты және әртараптандырылған сауда желілерін құруына мүмкіндік береді.
Бұл қайта бағдарлау құрылымдық күштің өзгерісін көрсетеді. Дамушы елдер әлемдік өнімнің 40%-ынан астамын шығарып, әлемдік тауар саудасының жартысына жуық бөлігін және әлемдік инвестицияның жартысынан көбін иеленеді. Бұл дамушы елдердің бір нарыққа тәуелділігін төмендетеді. Олар өзара тұрақтылыққа арналған әртараптандырылған сауда желілерін құруда.
Үш негізгі сауда дәлізі
Қытай-Африка: 2024 жылы екіжақты тауар айналымы 295,6 млрд долларға жетсе, 2025 жылдың алғашқы 8 айында көрсеткіш 15,4% өсті. Бұл байланыс тек шикізатқа ғана емес, Қытайдың өндірістік қуаттарын пайдаланып, құндылық тізбегін құруға бағытталған.
АСЕАН-Парсы шығанағы елдері: 2024 жылы $130,7 млрд құраған, 2032 жылы $180 млрд болуы болжануда. Бұл серіктестік Парсы шығанағы капиталын Оңтүстік-Шығыс Азия инфрақұрылымын қаржыландыруға тартады.
Азия-Латын Америкасы: Қытайдың екіжақты тауар айналымы 518,47 млрд доллар. Азияның инвестициялары Латын Америкасында өндіріс тізбектерін дамытып, АҚШ тәуелділігін азайтуға бағытталған.
Одақтастар да әртараптандыру іздеуде
Бұл үрдіс тек Дамушы елдерге тән құбылыс емес. АҚШ-тың негізгі сауда серіктестері экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін желілерін кеңейтіп жатыр.
Канада: АҚШ-қа экспортқа тәуелділік соңғы төрт тоқсанда 0,8%-ға төмендеді. 2025 жылғы наурызда Канададан АҚШ-қа экспорт 6,6%-ға төмендесе, АҚШ-тан тыс нарықтарға жеткізу 24,8%-ға өсті.
Мексика: өндірушілер USMCA міндеттемелерін сақтай отырып Азия мен Еуропада жаңа серіктестер іздеуде.
Латын Америкасы мен Кариб теңізі аймағы: 2025 жылы экспорт 5%-ға өсуі болжануда, көбінесе аймақ ішіндегі саудаға байланысты. ECLAC аймаққа Қытай, ЕО, Үндістан, АСЕАН және Парсы шығанағы елдері серіктестерімен сауда байланыстарын тереңдетуді ұсынады.
Көпполярлы әлем
UNCTAD 2026 жылғы өсу болжамына АҚШ сауда саясатындағы белгісіздік әсер ететінін айтады. Ұйым «геосаяси бөліну» және «сауда шығындарының өсуі» – көбіне тарифтердің тұрақсыздығынан туындайтын – қарқынның баяулау қаупін ескертеді.
Нәтижесінде жаһандық сауда жүйесі бірнеше белсенді орталықтар арқылы қайта құрылуда. Дамушы елдер желілері мен одақтас серіктестердің әртараптандырылуы – күрделі әлемдік ландшафтқа бейімделу. Бір дәлізде кедергі пайда болғанда, жаһандық сауда альтернативті жолдарды тауып, $35 трлн рекордына жетті.
Бұл үрдісті кейбір сарапшылар «де-американизация» деп атайды. Жаһандық сауда кеңейгенімен, АҚШ әлі де маңызды күшке ие болса да, бірақ бұрынғыдай жалғыз орталық күш емес.