«Силикон аңғарында» күтпеген үрдіс қалыптасуда. Andreessen Horowitz (a16z) компаниясының серіктесі Мартин Касадо жақында фирманың портфеліндегі ашық бастапқы коды бар жасанды интеллект стартаптарының 80 пайызы қазір Қытай модельдері негізінде жұмыс істеп жатқанын мәлімдеді. Бұл жаһандық ЖИ экономикасындағы құрылымдық өзгерісті аңғартады.
Оңтүстік-Шығыс Азияның мемлекеттік секторларынан бастап Латын Америкасындағы кәсіпорын әзірлеушілеріне дейін Қытайдың үлкен тілдік модельдерін (LLM) қабылдау қарқынды өсіп жатыр. Бұл көбіне идеологиялық сәйкестікке емес, шығын, өнімділік және сандық тәуелсіздікке байланысты прагматикалық есепке негізделген.
a16z және OpenRouter компаниясы жүргізген желтоқсандағы зерттеуге сәйкес, Қытайдың ашық бастапқы код модельдері қазіргі кезде жаһандық ЖИ қолданудың шамамен 30 пайызын қамтамасыз етеді. 2024 жылғы тамыздан 2025 жылғы тамызға дейінгі кезеңде қытайлық әзірлеушілер Hugging Face платформасынан жүктеулердің 17,1 пайызын иеленді. Бұл АҚШ әзірлеушілерінен (15,8 пайыз) асып түсті. Сонымен қатар Стэнфорд университетінің Human-Centred Artificial Intelligence (HAI) мәліметтері бойынша, 2025 жылғы қаңтардан бастап Alibaba компаниясының Qwen және DeepSeek негізіндегі туынды модельдер батыс елдерінің негізгі платформаларында жасалған модельдерден асып түсуде.
Қытайлық инфрақұрылымға көшу екі негізгі факторға сүйенеді: инженерлік инновациялар арқылы радикалды шығындарды азайту және дамушы елдерде деректерді сақтау талабының өсуі.
ЖИ-ді демократияландыру экономикасы
DeepSeek пен Qwen сияқты модельдердің тез дамуы ресурстық шектеулерге байланысты. Ең озық Nvidia чиптеріне қол жеткізе алмай қалған қытайлық зертханалар архитектуралық инновацияларға мәжбүр болды.
Мұның экономикалық салдары айқын. DeepSeek V3/R1 моделі іске қосылғанда кіріс токендері үшін миллионға 0,55 доллар, ал шығыс токендері үшін миллионға 2,19 доллар баға белгіленді. Бұл бастапқыда OpenAI компаниясының GPT-4o моделіне қарағанда 90-95% арзандау болатын. Уақыт өте келе бұл баға шегі одан әрі төмендеп, көптеген пайдаланушылар үшін R1 моделі іс жүзінде тегін болып шықты.
OpenAI GPT-4-ті шамамен 25 000 A100 GPU кластерінде дайындауға $100 миллионнан астам инвестиция салса, DeepSeek V3 моделін тек 2 048 ескі буындағы Nvidia H800 GPU пайдаланып $5,6 миллионға үйретті.
Техникалық драйвер – эксперттер араласу (MoE) архитектурасы және сирек назар аудару механизмдерін инновациялық қолдану. Белгілі бір сұранысқа қатысты нейрон жолдарын іске қосу арқылы – мысалы, математикалық есепті бүкіл модельді пайдаланудың орнына тек «математика бойынша эксперт» түйініне бағыттау – бұл жүйелер айтарлықтай аз есептеу шығындарымен жоғары өнімділікке қол жеткізеді.
Дамушы экономика үшін бұл тиімділік маңызды. Greenspector зерттеуіне сәйкес, DeepSeek смартфон батареясын ұқсас брендтік модельдерге қарағанда 67 пайыз баяу шығарады. Электр желілері тұрақсыз және ескірген жабдыққа тәуелді нарықтарда бұл тиімділік көрсеткіші жиі шешуші факторға айналады.
Сандық тәуелсіздік қызметі ретінде
Экономикадан тыс, ашық бастапқы коды бар қытайлық модельдердің таралуы дамушы елдер үшін деректер тәуелсіздігі мәселесін шешеді.
АҚШ-та жасалған меншікті модельдерді (мысалы, OpenAI немесе Anthropic) қолдану белгілі бір осалдықтарды қажет етеді: логикалық қорытындылар алу үшін деректер жиі шекарадан өтуі керек, ал оларға қолжетімділік АҚШ саясаты арқылы реттеледі, соның ішінде экспорттық бақылау және санкциялар кіреді. Мысалы, OpenAI компаниясының GPT-4 моделі нормативтік және геосаяси шектеулерге байланысты тек 20 елде қолжетімді. Индонезия үкіметі немесе Оңтүстік Африкадағы қаржы институты үшін маңызды инфрақұрылымды АҚШ-тың API арқылы басқарылатын қызметке негіздеу қабылдауға болмайтын геосаяси тәуекелмен байланысты.
Қытайлық ашық бастапқы код модельдері баламаны ұсынады: толық локализация. Модель салмақтары жүктеліп, Джакарта немесе Найробидегі ішкі серверлерде іске қосылады.
Ашық бастапқы коды бар қытайлық модельдер толық локализацияны ұсынады. Салмақталған модельдерді жүктеп, оларды Джакарта немесе Найробидегі ішкі серверлерде іске қосуға болады. Бір рет жүктелген соң, оған қашықтан қол жеткізуді тоқтату мүмкін емес.
Бұл қоғамдық игіліктің экономикалық анықтамасына сәйкес келеді: біреу қолданған кезде басқа үшін пайдасы кемімейді (мысалы, бразилиялық университеттің пайдалануы тайландтық стартаптың пайдасына әсер етпейді) және жарияланғаннан кейін ешкім оны шектей алмайды. Сонымен қатар кодының ашықтығы қауіпсіздік саласындағы зерттеушілерге модельдегі «бекдорларды» тексеруге мүмкіндік береді – бұл қарапайым «қара жәшіктерге» қарағанда сенімділікті арттыратын механизм.
Жергілікті әзірлеушілердің инновациясы
Бұл тәсілдің пайдасы дамушы әлемнің жергілікті қолданушылары үшін айқын көрініс тапты. 11 қазанда Угандада Qwen Alibaba архитектурасына негізделген Sunflower LLM іске қосылды. Ол жергілікті тілдерге аудару және контент жасауға арналған. Сандық теңсіздікті азайтуға бағытталған бұл жүйе фермерлерге ауыл шаруашылығы бойынша кеңес беруге, студенттерге оқу материалдарын руниоро тіліне аударуға мүмкіндік береді.
«Мақсат – Мбараре қаласындағы ана өз диалектісінде денсаулығы туралы сұрақ қойып, нақты кеңес алу», – деп атап өтті жобаның жетекшісі доктор Завед. Qwen 3 моделі 119 тілді қолдайды, соның ішінде сирек қолданылатын яван, кебуан және гаитян креол тілдері бар. Бұл 46 миллиондық халықты (50-ден астам тілде сөйлейтін) қамтиды, олар батыстық оқу деректері негізінде оқытылмағандықтан жиі назардан тыс қалады.
Малайзияда NurAI қызметі жұмыс істейді, ол әлемдегі алғашқы шариғат талаптарына сәйкес құқық магистрі ретінде ұсынылады. DeepSeek әзірлемелері және ASEAN-Қытай ЖИ зертханасында жетілдірілген жүйе Bahasa Melayu, Bahasa Indonesia, араб және ағылшын тілдерін қолдайды. Алғашқы енгізу нарығы – Малайзия, Индонезия және Бруней (340 миллион адам), бұл өнімнің жергілікті мәдени және діни стандарттарға сәйкестігін қамтамасыз етеді.
Қытай коды арқылы ЖИ-ді демократияландыру АҚШ-тың технологиялық үстемдігі туралы дәстүрлі пікірді өзгертеді. АҚШ әлі де өндіріс құралдарын (жартылай өткізгіштер мен технологиялық жабдық) бақылауда ұстаса, Қытай әзірлеме құралдарын тиімді қолға алды.
Тиімді, рұқсат етілген және қабілетті модельдерді шығару арқылы қытайлық компаниялар дамушы елдердің ресурстық шектеулерінде жақсы жұмыс істейтін өнім жасаған. Бұл жаһандық ЖИ дамытуға кедергілерді төмендетуде.
Дамушы елдердегі келесі буын жасанды интеллект қосымшалары геосаяси себептермен емес, код қолжетімділігі, бағасы және егемендігі үшін қытайлық негізде жасалуда.
Мұхаммад Замир Ассади