1 шілдеден бастап Қазақстанда азаматтардың күнделікті өміріне әсер ететін бірқатар маңызды өзгеріс күшіне енді. Жаңашылдықтар мемлекеттік басқару жүйесінен бастап құрылыс, денсаулық сақтау, банк қызметі, теміржол, сауда, газ, ипотека және цифрлық қызметтерге дейінгі көптеген саланы қамтиды.
Ең маңызды өзгерістердің бірі – 2026 жылғы 15 наурызда өткен республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституцияның ресми түрде күшіне енуі. Осы күннен бастап 1995 жылғы Конституцияның қолданысы тоқтатылды.
Жаңа Конституцияда мемлекеттің негізгі қағидаттары – унитарлық құрылым, аумақтық тұтастық, мемлекеттік шекаралардың мызғымастығы және заң үстемдігі нақты айқындалған. Сондай-ақ тәуелсіздік пен егемендік өзгермейтін ұлттық құндылық ретінде бекітіліп, биліктің бірден-бір қайнар көзі халық екені тағы бір мәрте нақтыланды.
Конституциялық реформалар аясында 145 депутаттан тұратын бір палаталы Құрылтай құрылады. Сонымен қатар вице-президент институты енгізіліп, Халық кеңесі атты жаңа консультативтік орган жұмысын бастайды.
1 шілдеден бастап елімізде жаңа Құрылыс кодексі де күшіне енді. Құжат құрылыс сапасын арттыруға, мемлекеттік бақылауды күшейтуге және қауіпсіздік талаптарын қатаңдатуға бағытталған. Енді барлық қала құрылысы жобалары міндетті мемлекеттік сараптамадан өтеді, ал жобаларға өзгерістерді екі жылда бір реттен жиі енгізуге болмайды.
Әрбір құрылыс нысанына бірегей сәйкестендіру нөмірі беріледі, ал құрылыс барысы мемлекеттік қала құрылысы кадастрының автоматтандырылған жүйесі арқылы бақыланады. Бұған қоса, сейсмикалық қауіпті өңірлердегі құрылысқа қойылатын талаптар күшейтіліп, тәуекелдерді бағалау міндетті рәсімге айналды.
Сондай-ақ бас жоспарлар мен егжей-тегжейлі жоспарлау жобаларын әзірлеудің жаңа тәртібі енгізілді. Енді мұндай құжаттар негізінен жергілікті бюджет есебінен қаржыландырылады. Қоғамдық талқылауларды өткізу тәртібі де жаңартылып, әкімдіктер арнайы интернет-платформалар арқылы тұрғындардың пікірін жинауға міндеттеледі.
Денсаулық сақтау саласында міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру (МӘМС) аясында жаңа қызметтер қосылуы мүмкін. Атап айтқанда, жұлын бұлшықет атрофиясына генетикалық скрининг жүргізу, бет сүйегінің туа біткен ақауы бар балаларға реконструктивті операциялар жасау және онкологиялық ауруларды емдеуге бөлінетін қаржыны ұлғайту жоспарланып отыр.
19 шілдеден бастап қазақстандықтар банктерге тәуелсіз бірыңғай QR жүйесі арқылы төлем жасап, телефон нөмірі арқылы кез келген банк клиентіне ақша аудара алады.
13–20 шілде аралығында талапкерлер жоғары оқу орындарының білім гранты конкурсына құжат тапсыра алады. Өтінімдерді университеттердің қабылдау комиссиялары немесе eGov порталы арқылы онлайн рәсімдеуге мүмкіндік беріледі.
1 шілдеден бастап Ресейге жұмысқа немесе оқуға баратын Қазақстан азаматтары шекарадан өтер алдында кемінде 72 сағат бұрын **«Госуслуги RuID»** қосымшасы арқылы электронды өтінім беруі тиіс. Өтінім мақұлданған соң арнайы цифрлық рұқсат коды беріледі.
4 шілдеден бастап әскерге шақырудың жаңа цифрлық жүйесі іске қосылады. Ал 12 шілдеден бастап шақыру комиссияларының шешімдері қағаз түрінде емес, электронды цифрлық қолтаңбамен рәсімделеді.
Энергетика саласында көтерме электр энергиясының шекті тарифтері өседі. Бұл өзгеріс қарапайым тұтынушыларға емес, электр энергиясын өндіруші кәсіпорындарға қатысты. Түскен қаражат электр станцияларын жаңғыртуға жұмсалады.
Теміржол саласында да өзгеріс бар. Енді пойыздағы төменгі және жоғарғы орындардың бағасы бөлек есептеледі. Төменгі орындар қымбатырақ, ал жоғарғы орындар арзанырақ болуы мүмкін. Сонымен қатар жүк және магистральдық теміржол тарифтерін кезең-кезеңімен көтеру мәселесі қарастырылып жатыр.
1 шілдеден бастап Amazon, AliExpress, Temu және басқа да шетелдік маркетплейстерден сатып алынатын тауарларға жаңа кедендік тәртіп енгізілді. Құны 200 еуроға дейінгі тауарлар бұрынғыдай бажсыз рәсімделеді. Ал осы сомадан асатын тауарларға 5 пайыздық кедендік баж және қосылған құн салығы салынады.
Газ саласында тауарлық газдың көтерме бағасын кезең-кезеңімен көтеру басталды. Алдағы үш жылда көтерме баға жыл сайын шамамен 33 пайызға өседі. Бұл өзгеріс жаңа газ кен орындарын игеруге инвестиция тарту мақсатында енгізіліп отыр.
Жаңа Құрылыс кодексіне сәйкес тұрғын үй құрылысына қойылатын талаптар да күшейтілді. Құрылыс компаниялары сейсмикалық қауіпсіздік талаптарын толық орындауға міндетті болады. Сонымен бірге тұрғын үйге берілетін кепілдік мерзімі бес жылға, ал негізгі конструкциялар үшін он жылға дейін ұзартылды.
Ипотека нарығында да өзгерістер күтіледі. Жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесіне қойылған шектеулерден кейін банктердің ипотекалық бағдарламалары қысқаруы мүмкін. Сарапшылардың пікірінше, бұл жалдамалы тұрғын үйге сұранысты арттырып, әсіресе Астана мен Алматыда жалдау бағасының 12–16 пайызға өсуіне әсер етуі ықтимал.
Әлемдік нарықтағы үрдістерге байланысты Қазақстанда азық-түлік бағасының да біртіндеп өсу қаупі сақталып отыр. Әсіресе ұн, нан, ет өнімдері мен қанттың қымбаттауы мүмкін екені айтылуда.
Жанармай бағасы күрт көтерілмейді. Дегенмен бензин бағасы нарықтық қағидат бойынша қалыптасатындықтан, алдағы айларда оның ай сайын шамамен 3–4 теңгеге қымбаттауы ықтимал. Энергетика министрлігі бағаның күрт өсуі күтілмейтінін, өзгерістер кезең-кезеңімен жүзеге асатынын мәлімдеді.