Жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін Қазақстанның сайлау жүйесіне бірқатар маңызды өзгерістер енгізілді. Бұл нормалар алғаш рет Құрылтай депутаттарын сайлау барысында қолданылады. ҚР Орталық сайлау комиссиясы жанындағы Сараптамалық кеңестің VI отырысында сарапшылар жаңа өзгерістердің мазмұны мен олардың саяси жүйеге ықпалын талқылады.
Сайлау жаңа ережелермен өтеді
Орталық сайлау комиссиясының төрағасы Нұрлан Әбдіровтің айтуынша, қазіргі сайлау науқаны жаңартылған Конституция мен «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңның жаңа редакциясына сәйкес ұйымдастырылып жатыр.
Оның сөзінше, 1 шілдеде Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Құрылтай депутаттарын сайлау науқаны басталып, сол күні ОСК негізгі электоралдық іс-шаралардың күнтізбелік жоспарын бекітті.
Нұрлан Әбдіровтің айтуынша, комиссияның басты міндеті – барлық ұйымдастыру жұмыстарын сапалы әрі уақытылы өткізу.
Сайлау жүйесінің қоғамдағы маңызы артады
Заң ғылымдарының докторы Ермек Әбдірасулов конституциялық реформаның сайлау құқығын жаңа деңгейге көтергенін атап өтті.
Оның пікірінше, енгізілген өзгерістер Президент институтын, Парламентті және жергілікті басқару жүйесін қамтып, сайлау жүйесінің мемлекеттік билікті қалыптастырудағы рөлін күшейтті.
Сарапшының айтуынша, жаңа модель әрбір әлеуметтік топтың дауысының мемлекеттік деңгейде естілуіне мүмкіндік береді және елдің электоралдық егемендігін нығайтады.
Партиялардың жауапкершілігі күшейеді
Заң ғылымдарының докторы Индира Әубәкірова реформаның Парламент құрылымымен ғана шектелмейтінін айтты.
Оның пікірінше, енді сайлаушылар жеке кандидатқа ғана емес, белгілі бір партияның бағдарламасы мен командасына таңдау жасайды. Осыған байланысты саяси партиялардың жауапкершілігі де артады.
Сарапшының айтуынша, әрбір депутат енді тек жеке саясаткер емес, өз партиясының өкілі ретінде бағаланады. Сондықтан бір депутаттың әрекеті бүкіл партияның беделіне әсер етеді.
Бос мандат қалай беріледі?
Жаңа заңнамаға сәйкес, депутаттың өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда қайта сайлау өткізілмейді.
Оның орнына партиялық тізімдегі келесі кандидат депутаттық мандатқа ие болады. Осылайша сайлаушылардың саяси партияға берген дауысы сақталады.
Сайлаушылар үшін қандай жеңілдіктер енгізілді?
Орталық сайлау комиссиясының мүшесі Әсел Жанәбілованың айтуынша, жаңа өзгерістер азаматтардың сайлау құқығын іске асыру мүмкіндігін кеңейтуге бағытталған.
Атап айтқанда, сайлаушылар тізімімен танысу және дауыс беру орнын анықтау тәртібі жетілдірілді.
Сонымен қатар алғаш рет вахталық әдіспен жұмыс істейтін қызметкерлерге және үздіксіз өндіріс орындарының жұмыскерлеріне арнайы сайлау учаскелерін ашу мүмкіндігі қарастырылды.
Бұл олардың жұмыс орнынан шықпай-ақ дауыс беруіне жағдай жасап, конституциялық құқықтарын толық жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Сайлауды қаржыландыру бақылауы күшейеді
Сараптамалық кеңес барысында сайлауды мемлекеттік емес көздерден қаржыландыру мәселесі де талқыланды.
Кеңес мүшесі Снежанна Имашеваның айтуынша, жаңа нормалар жасырын қаржыландырудың алдын алуға бағытталған.
Енді саяси партиялар мен кандидаттар үгіт-насихат жұмыстарын тек заңда белгіленген қаржыландыру тетіктері арқылы жүргізуге міндетті. Сайлау қорынан тыс қаражат пайдалануға жол берілмейді. Бұл сайлау процесінің ашықтығы мен әділдігін қамтамасыз етуге бағытталған маңызды қадамдардың бірі.