Қазақстан Тәуелсіздігін жариялағанына биыл – 34 жыл. Осы уақыт ішінде елдің экономикалық, саяси және мәдени салаларында елеулі өзгерістер орын алды. Дегенмен, ұлттық болмыстың кей тұстарында әлі де кеңестік жұрнақтардан арыла алмай жүргеніміз рас. Соның ішінде өзекті мәселенің бірі – қазақ азаматтарының фамилиясына жалғанған «-ов», «-ев» сияқты орысша жұрнақтар.
Бұл тақырып бүгін ғана көтерілген жоқ. Алаш арысы Әлихан Бөкейхан 1917 жылғы Жалпықазақ съезінде-ақ: «Қазақ азаматтары өз аты-жөндерін ұлттық дәстүрмен жазсын», – деп ұран тастаған. Кейін бұл мәселе қайта қозғалып, 1996 жылы Қазақстан Президентінің арнайы Жарлығы шықты. Онда әр азаматқа аты-жөнін қазақша жазуға еркін таңдау құқығы берілді. Яғни «ов» немесе «ев» деген жалғаулардан бас тартып, «ұлы» мен «қызы» форматын қолдану заң жүзінде бекітілді.
Алайда, осы мүмкіндікті пайдаланғандар саны мардымсыз. Статистикаға сүйенсек, ең белсенді өңір – Түркістан облысы. Ал еліміздің өзге аймақтарында бұл көрсеткіш айтарлықтай төмен. Бұған басты себеп – жүйедегі түсініксіздік пен құжат алмасудағы қиындықтар. Азаматтар фамилиясын түзеткісі келгенде барлық құжаттарды ауыстыру керек деп қорқады. Бірақ мамандар бұл пікірді жоққа шығарады. Себебі, қазіргі цифрлық жүйеде адамның жеке сәйкестендіру нөмірі (ЖСН) арқылы бұрынғы және қазіргі аты-жөнін сәйкестендіру оңай.
Құқық қорғау органдарының ресми өкілдері азамат тек жеке куәлігін жаңартса жеткілікті екенін айтады. Ал диплом, неке куәлігі немесе мүлік құжаттарын жаңартудың қажеті жоқ. Жаңартқысы келген жағдайда да, бұл – әркімнің өз еркі. Сонымен қатар, фамилиядағы түзету құқықтық мәртебеге әсер етпейді және ешқандай құқықтан айырмайды.
Қоғамдағы тағы бір кедергі – бюрократиялық тосқауыл. Халыққа қызмет көрсету орталықтарындағы кей қызметкерлердің заңды толық білмей, жалған кеңес беріп жататын жайттары аз емес. Бұл да қарапайым азаматтардың жігерін құм қылады. Мұндай жағдайда әркім өз құқығын нақты біліп, қажет болса, заңгерлік көмекке жүгінгені абзал.
Тегін қазақшалауды мемлекеттік қызметкерлерден бастау туралы ұсыныстар жиі айтылады. Бұл – өте орынды. Себебі, мемқызметкерлер халыққа үлгі көрсетуі тиіс. Қазір түрлі әлеуметтік желілерде жастар болмашы нәрсені де челленджге айналдырып жүргенін ескерсек, фамилияны түзету де қоғамда қолдауға ие болар еді.
Түптеп келгенде, бұл – жай ғана аты-жөнді өзгерту емес, бұл – ұлттық сана мен болмысты түзеу. Армяндар, грузиндер немесе украиндар өз тегінен ұлтты бірден танытса, біз неге өзіміздің қазақы тегімізбен мақтанбаймыз?
Бір кездері қазақтың нар тұлғалары Бауыржан Момышұлы, Шона Смаханұлы, Шоқыр Бөлтекұлы сияқты азаматтар кеңестік қысымға қарамастан тегін қазақша жаздырды. Ендеше, тәуелсіз елдің ұрпағы біздер неге батыл қадам жасамаймыз?
Қорытынды
Тегін түзету – формализм емес, бұл – ұлтқа қызмет ету. Әр қазақтың аты-жөнінен ұлттың болмысы мен мәдениеті көрініп тұруы қажет. Бұл жолда жүйедегі кедергілер жойылып, халыққа түсінікті әрі қарапайым тетік ұсынылса, көпшілік қазақшалануға қарсы болмайды. Ендеше, бұл істі әркім өзінен бастап, өзгеге үлгі көрсетсе, бірыңғай ұлттық сипаттағы фамилия жазу жүйесіне қол жеткізеріміз анық.